Månedlige arkiver: november 2019

40. Stockholmsyndromet

Eg trodde solen var borte                                                                                                                              at du aldri mer skulle se                                                                                                                               bladene springe ut                                                                                                                                          Eg trodde dagen var over                                                                                                                               at du aldri mer skulle kjenne                                                                                                                vinden piske mot kinnet                                                                                                                                       Men våren og du                                                                                                                                          kom tilbake

Nedteljing. Ved vegs ende. Eller ved byrjinga av ein ny veg.

Om to dagar, 9. mai, skulle vi utskrivast frå sjukehuset, og møte att verda.

Ungen var frisk nok til å kome heim. Ikkje frisk. Frisk nok, med fare for å høres negativ ut. Men det var det dei sa. Betringa hennar vil halde fram i fleire år framover.

Ho var seg sjølv. Til forveksling lik. Ho var pigg og bra på mange måtar, men hadde nokre utfordringar i forhold til tidligare. Men det var ting som ikkje gjekk an å sjå på henne. No var det Habiliteringstenesta på sjukehuset heime som skulle følgje oss  vidare, og det ville bli mykje nytt å bli kjent med.

Utskrivingsmøtet føregjekk som videokonferanse mellom rehabilliterings-sjukehuset og sjukehuset heime. I møterommet der, sat heile teamet til jenta og fortalde og formidla til dei sju personane på skjermen. Det var to frå skulen, to fysioterapeutar, PPT, ein nevropsykolog og min kjære.

– Alle desse fagpersonane, dette enorme apparatet berre for å få ei lita jente opp att i salen, tenkte eg rørt, og takka nok ein gong min skapar for at vi ikkje bur i Amerika.

Det var no avklart at ho skulle halde fram på Montessoriskule. Ei tid tilbake hadde det spøkt for nettopp det. Nevropsykologen signaliserte at det lause, sjølvstendige og frie Montessori-undervisningsopplegget som tidlegare hadde vore kjempebra for henne, no ville bli ei utfordring. Ho ville trenge rammar. Struktur. Rutinar. Og vi vart førebudd på at vi kanskje måtte overføre henne til vanleg skule.

Eg kjende eg vart sveitt.

No skal eg ikkje gå inn i ei lang tirade om kvifor eg held ein knapp på Montessori, men det handla og om endringane for henne. Skulevener, lærarar og tryggleik ho måtte forlate.

Så vart det klart at ho ville trenge ein-til-ein-undervisning, og då ville det ikkje spele noko rolle kva type skule ho gjekk på. Rektor på skulen vart lettare oppgitt då ho kunne fortelje at det ikkje ville vere noko som helst problem med meir styrt og rammesatt undervisning. At dei elevane som treng det får tilrettelagt undervisningsopplegget ut i frå kva dei behova og utfordringane dei har.

Eg veit at det er mange som stadig byter skule av ymse årsakar, og at det pleier å gå heilt fint, men likevel pusta eg letta ut. Glad for at vi sleppte den store endringa eg følte det ville vere for både ho og oss. Og fordi vi er stornøgd med skulen, både vi foreldre og ungane sjølv.

Tida hadde gått fort. Samstundes som 10 veker er nok tid. Nok tid til at ein omstilte seg fullstendig. Det vart kvardag der. Ein la seg til vaner og rutinar, og slo seg til ro. Årstider skifta. Det var full vinter og snø då vi kom, no var det grønt og frodig og sumarvarme ute.

Det var skummelt å skulle møte verda og kvardagen igjen, for vi hadde levd i ein lukka, skjerma og verna boble i lang tid, og vår verd vart utruleg liten og snever. Mødremafiaen på barneavdelinga filosoferte over kor rare ting vi vart opptekne av. Kva er det til middag? Kven si seng står på gangen no? Korleis er ‘dei nye’ som ‘flyttar inn’? Kven har kveldsvakt? Kvifor er det tomt for cornflakes? Kven er dei på besøk hos? Kva har hendt med han? Jøss, har det forholdet overlevd?

Vi vart pinleg nysgjerrige, så enkelt er det.

Innetter i familien merka vi ein haug med ‘ringverknader’ av sjølve ulukka og alt det den innebar, og møtt overraskande utfordringar undervegs. Det er mange ting som knyt seg til ei hending som dette, som mange utanforståande ikkje ser. Det er eit stort, stort bilete alt i alt. Det var heftig, på veldig mange måtar.

Vi opplevde ting som røska tak djupt i sjela, og som har sett djupe spor. Både på godt og vondt. Eller vondt og godt.

For denne tida var full av gode, glade, morosame, fine, varme stunder, opplevingar og augeblikk óg. Ungen og eg vart supergode på å finne gode ting kvar einaste dag.

Og vi vart glade i folk. Vi ble så ufattelig godt teke vare på, omgitt av kvitkledde englar som lukta når ein hadde det vondt. Som tok mor eller barn på luftetur så ein fekk henta seg inn, tilbydd klemmer, skuldrar til å grine på, gode ord og fine samtaler. Utømmeleg tolmod og godleik.

Venskap og intern humor med andre mammaer. Fellesskapet. Kjensla av å vere fleire i same båt. Rusleturane ned i kantinen for å hente alle måltider (kven skulle NO syte for ferdig oppskore frukt til meg kvar morgon?), vakne kvar morgon og tusle med trøytt tryne, bustehår og pysj ut på avdelinga for å hente kaffi og veksle nokre ord med kven det nå måtte være, for vi kjende dei alle. Stillheten på avdelinga når kveldsroen senka seg, og nattevaktene kom for å sjekke om alt var bra og seie at vi berre måtte ringe viss det var noko, småklaging på at vi var lei av maten og at alt smakte likt. Lukka over ei badebalje, yatzyrundar med ungen (som omsider lærte å spele utan å fjuske eller bli sur viss ho tapte), hjerneskadegalgenhumor. Begeistringa over å observere når folk som har sett fortapt ut der dei trilla i rullestolene sine plutselig kom på krykker gjennom korridoren, små skrivestundar i senga i mørkret medan ho sov rett ved sidan av, gleda når nokon overraska oss med pizza eller kaker levert på avdelinga, fryden (og stresset) når broren var på besøk.

I det hele tatt 10 000 små og store ting og hendingar som ein kanskje ikkje ville lagt merke til ‘normalt’ sett.

Men kanskje aller mest roen. Roen og nærværet ein på ein måte vart nøydd til å lære seg. Eg har aldrig nokon sinne kjend noko liknande. Berre det å ta seg tid til å sjå ti minutt på maurene som kryssa vegen ein vårdag, utan eit snev av stress i magen. Sitje i ein stol og stire tomt ut i lufta. Vandre ein tur rundt sjukehuset og plukke blomster. Ligge i senga ved sidan av henne for å få henne til å kvile fleire gonger dagleg. Sitte stille og sjå henne teikne 27 sumarfuglar på eit ark.

Alt saman med ro i magen, fri for alle desse ‘burde’ og ‘skulle gjort’ og konstant uro over alt ein ikkje rekk over.

Summen av alt gjorde enormt inntrykk og det var derfor det kjendes sårt og vanskeleg å skulle reise heim. Frå verdas godaste, tryggaste plass (seier ho som hataå vere der, og berre ville lengst mogleg vekk der ifrå den første tida, prikk prikk prikk – ein møter seg sjølv i døra, ja).

– Det må vere utruleg godt å endeleg få kome heim, sa folk.

– Nei, sa eg.

Det høyres nok rart ut for mange når ein ikkje udelt jublar for å få reise heim frå et 10-ukers sjukehusopphald. Når ein heller gruer seg, og kjenner at ein kjem til å sakne plassen, omgjevnadene, tryggleiken, rutinane – og folka.

I seinare tid har eg møtt utallege menneske som seier det same, som snakkar om ‘sjukehusbobla’, den som ikkje er udelt godt å kome ut av.

Vi vart kjent med alle dei tilsette rundt oss. Og med andre pasientar, både små og store, og deira pårørande. Nokre med like skadar, andre med lettare og mange med verre. Ein vart pepra med perspektiv.

Vi hadde vore heldig. Det kunne vore så mykje verre. Men det kunne vore verre for nesten alle der. Ungen kunne hamna i rullestol med brekt rygg eller nakke. Men for dei som satt i rullestol med knekt rygg eller nakke kunne det i mange tilfelle og vore verre. Dei kunne blitt heilt lam. Og for dei som varthelt lam kunne det og ha vore verre. Dei kunne døydd.

Samanlikningsgrunnlaget for korleis ein taklar og opplever ei ulykke og ein skade var eigentleg litt spesielt der, dette rehab-sjukehuset var ein ganske heftig plass å samanlikne seg med andre.

Der var hjarteskjerande mange skjebnar. Likevel sa alle eg møtte at ein ikkje skulle samanlikne seg med andre. Fordi for kvart enkeltindivid vart livet annleis enn før, og på en måte er det det einaste samanliknbare grunnlaget. Før og nå. Ikkje med andre.

Livet var blitt annleis, for alle som var – og er på det sjukehuset. Så spørs det jo berre kva ein gjer ut av det. Og det bør jo berre vere best mogleg, for livet er (kan være) kort og uføreseieleg. Det lærte eg denne våren. The hard way.

Vi har vore så heldige. Men samstundes ein hårsbreidd frå total katastrofe. Og derfor såg verda annleis ut. Kva som er viktig og ikkje fekk nye definisjonar.

No skulle vi heim, og det kjendes som å bli slept ut med tvilsam fallskjerm frå 10 000 meters høgde. For vi ante jo ikkje korleis jenta – og vi – og alt dette var kompatibelt med kvardagslivet heime.

Ein 14-årig på avdelinga, sat heime i stova si på permisjon. «Nei pappa, kva seier du, skal vi dra heim?» Tilbake til sjukehuset meinte han då.

I rest my case.

Men livet går seg til. Det gjer det jo alltid. Sjølv om omstilling og forandring kan vere utfordrande å takla, så vil jo ting gå seg til.

Alt er en overgang, sa reven då han vart flådd.

Eg håpar det gjekk seg til for han. Reven altså.

Annonser

39. Korti kjem du heim??

(Er du ny lesar, så anbefaler eg at du les innlegga kronologisk – elles skjønar du ikkje ein skit. Men ta det bitvis, det er mykje etterkvart)

Men Mor                                                                                                                                                          Å Mor                                                                                                                                                                       Eg lengtar heim til Mor                                                                                                                                   Eg er stor                                                                                                                                                          Eg er stor,                                                                                                                                                     men ikkje så stor:                                                                                                                                           Eg lengtar heim til mor.

(Odd Nordstoga)

Kva skulle ein gjort utan teknologien?

Kvar kveld ringte eg heim. Det vil seie, det hende stadig at eg såg på klokka og oppdaga at det var over leggetid for guten. Eg hadde rett og slett gløymt dei.

Sjølv om teknologien var til stades og til god hjelp, var det ikkje alltid like lett dette med å ringe heim. Ofte krasja det med kor dei var og kva dei gjorde heime, det passa ikkje alltid. Andre gonger var det midt i ei eller anna greie med ungen på sjukehuset. Leggetid, tussabyger eller ho sat i badet.

Broren hadde fått ‘særleg løyve’ til å spele tv-spel. SuperMario fekk han vanlegvis berre spele hos mormor, men no hadde han fått spelet heim for å døyve sakn og einsemd. Det bur ikkje andre gutar – eller jamnaldrande for guten i gata vår, og no var bestevenen hans ute av livet hans i månadsvis. Så han fekk spele.

Enkelte gonger var han heilt inne i verda til Mario, men ofte ville han berre ikkje snakke med meg. Eg fekk inntrykk av at han etter kvart distanserte seg, i forhold til kor ivrig han var på telefon i byrjinga.

Det smerta og uroa. Forsterka kjensla av at han kjende seg svikta.

– Det går fint med han, fekk eg høyre frå alle kantar, – ungar er så tilpassingsdyktige. Dei omstiller seg lettare enn oss vaksne, og viss han er lei – er det gløymd så snart han snur ryggen til. Det går fint med han.

Ofte vart eg snurt på hans vegne. Eg syns dei tok lett på det, avfeia og bagatelliserte saknet og opplevinga hans om det heile.

Sjølvsagt vart det godt å høyre at det såg ut til at guten hadde det bra, men eg veit at det var hardt for han. Eg såg det i blikket hans, og eg høyrde det i røysta dei gongane faren fekk han på tråden med meg. Nokon gonger kan ei overføre eigne kjensler på ungane. Når ein sjølv syns at ein situasjon er vond, tek ein for gitt at det er slik dei og opplever det. Men eg visste det. Eg kjende det.

Etter at vi vart utskrivne og ungen byrja på skulen att, kommenterte ein av lærarane at det var tydeleg at broren var glad for at mamma endeleg var komen heim for å bli.

– Han verkar rolegare, meir harmonisk, svara ho då eg undra på korleis ho såg på det.

Dagleglivet på sjukehuset svusja oss vidare. Det let oss ikkje stoppe for mykje opp og dvele. Pasientar kom, og pasientar gjekk. Det vil seie, ikkje alle gjekk. Ikkje alle kunne gå. Men dei drog, ved hjelp av bein, krykker eller hjul.

Andre pårørande gjekk og vandra dei og, med glødande telefonar og alvor i røystene. Ein kunne oppfatta brokkar av samtalane til kvarandre. Uro, otte, forsikringar, tvil og håp.

– …ja nei, det ser betre ut, dei veit ikkje om han vil kunne gå att, men han er i betre form…

– …og no kan ho ete sjølv…

– …han er i det minste ved godt mot….

– …også fekk han eine spelaren over seg, og ryggen tålte ikkje det…

-… på dei nye skia….

-….treng hjelp til alt frå no av, men dei er flinke her….

Leikerommet vart min telefonplass, når ungen hadde sovna, og eg hadde nokre få timar for meg sjølv før leggetid. Det var ikkje mange vener eg ringte og snakka med, eg orka ikkje. Dei ville sjølvsagt høyre kva som hadde skjedd, korleis det hele hadde gått til, men eg klarte ikkje å seie orda høgt utan å grine. Dei gongene eg klarte det var eg så utlada og mørbanka i kroppen at eg måtte legge meg.

Saknet etter sonen min var overveldande, men det var ikkje udelt godt å sjå han og høyre stemma hans.

– Korti kjem du heim, mamma? Det var som eit mantra, – Korti kjem du heim?

Eg kunne ikkje svare han. Ei lang tid var det for lenge til for at svaret ville gje noko trøyst.

Når vi snakka saman på Facetime og kunne sjå kvarandre ‘live’, snudde han ofte telefonkameraet og tok meg med på guida tur heime i huset vårt. Viste meg bilete han hadde teikna på skulen, Lego han bygde på, og andre ting han var oppteke av.

Og eg måtte vise han.

– Kor e du no, mamma?

Eg snudde kamera og tok han med på tur.

– Aah, leikerommet. Å ja, der er Utsikten. Kor er systera mi?

Dei første seks vekene fekk han verken snakke med, eller sjå systera på videosamtaler. Ho hadde jo skjermforbod og fekk ikkje nærme seg ein telefon. Eg merkte at han synst det var vanskeleg. Han sakna henne, ville sjå henne, høyre røysta hennar.

Då tida kom og ho endeleg fekk lov å snakke med dei heime, og til og med vere med på videosamtaler, ville han ikkje så ofte. Det var som om han distanserte seg endå meir. Og ho forsto ikkje kvifor han reagerte surt og avvisande. Det var like leit for dei begge.

Telefonar til og frå heimen var sjølvsagt uunnverlege og gode, men dei var og ei dagleg påminning om avstand, åtskiljing og sakn. Desse tre faktorane var dei verste ‘biverknadene’ til sjølve ulukka og skaden. Og dei sat lenge i oss alle.

Annonser

38. Tjue bøy & tøy – peisa på!

(Er du ny lesar, så anbefaler eg at du les innlegga kronologisk – elles skjønar du ikkje ein skit. Men ta det bitvis, det er mykje etterkvart)

Opp og gå, gå, gå,
et troll har satt seg i magen
Opp og gå, gå, gå,
gå og venta på dagen.
Ein bør’kje gå og tråkkå
der minner og spøkelser bor,
men dei gir meg’kje fred
¬dei gir meg’kje fred

 

Sjølv om dagane var sosialt lettare, var dei utfordrande og.

All rastløysa. Frustrasjonen. Sorga. Og ingen plass å gjere av det. Ungen var saman med meg så godt som tjuefire timar i døgnet, så eg måtte halde att. Måtte halde inne.

Det var ikkje heftig heile tida, men dei gongane det var knute på tråden mellom mannen og meg, når eg fekk brakkefeberen over meg, eller vi fekk dårlege nyhende, då var det ikkje lett å vete kor ein skulle gjere av seg.

Så eg trava.

Eg vandra kvilelaust og mållaust rundt i korridorane. Att og fram, rundt og rundt. På eit tidspunkt byrja eg å leite etter slitasjemerker i golvet, av den sorten Onkel Skrue lagar når han går i ring i Pengebingen og grublar.

Bestevenninn M løyste det på eit vis. Ho fekk meg til å kjøpte skritteljar-klokke då eg var heime i mars. Endeleg fekk eg mål og meining med all trakkinga.

Eg vart ein jækel i konkurransar og utfordringar som handla om kven som gjekk flest skritt og trappetrinn i løpet av ei helg eller ei veke. No gjekk det sport i det.

På eit av team-møta om jenta mi vart det konstatert at ho var dekondisjonert.

Eg var kraftig dekondisjonert sjølv. Eller pill ròte, som ein og kunne seie, om ein skulle kalla ein spade for ein spade.

Eg elska ordet.

Dekondisjonert.

Mykje snillare ut enn min variant, så eg tok det til meg på flekken.

Skal seie den klokka gjorde susen.

Då eg sat på det første sjukehuset og grudde meg til overgangen og ny plass, prøvde eg å vende det til noko positivt. Eg hadde bilete i hovudet om korleis rehabiliteringssjukehuset såg ut (stemte ikkje litt ein gong), og eg hadde planen klar. Ikkje planar om at eg skulle kome heim som ei sekk med fjorårets poteter.

Eg hadde nett byrja på ‘Prosjekt Overskot’ då vi drog på vinterferie. Eg var godt i gang med yoga på stovegolvet kvar morgon, og hadde teke rosenrot for å gje energien ei lita dytt. Og eg merka det. Gnisten i kroppen byrja å vakne, no skulle eg nytte vinterferien til å sove godt, og komme frisk og pigg og opplada heim til mann og daglegliv. No gjekk riktig nok ikkje det akkurat som planlagt. Men når det vart som det vart, skulle eg bruke tida fornuftig, nytte mange, lange sjukehusveker til å bygge opp både mental og fysisk energi. Eg skulle gjere yoga kvar dag. Eg skulle gå turar. Eg skulle ete sunt.

Ja ja. Kva skal ein seie? Det gjekk ikkje heeeilt som planlagt det heller. Når ein opplever eit traume går energien med til heilt andre ting. Som å kreke seg gjennom dagane.

Men eg prøvde, den skal eg ha. Skritteljar-klokka fekk opp farten på meg. Å kor eg gjekk. Passerte pasientar som målmedvitne trakka spor i golvet dei og. Ein vart på nikk og på hels med folk. Det var nett som turgåarar på fjellet. Då helsar ein hjarteleg, på vilt framande folk.

Det var ein eldre mann eg la særleg merke til. Først såg eg han i rullestol. Deretter stavra han seg bestemt framover med preikestol, det er ein slags høg gåstol, og til slutt kom han gåande utan hjelpemiddel. Eg hadde teke meg ei pause på Utsikten,og kommenterte kor sprek han hadde blitt den relativt korte tida eg hadde sett han. Han sette seg ned og slo av ein prat. Han fekk høyre om ulukka til ungen, og eg fekk høyre om hans. Han hadde sklidd på ein isholk utanfor huset. Det eine beinet hans mista fotfestet, han velta omkull og rutsja ned mot huset der han knalla hovudet i veggen. Han kjende det small, men klarte å kome seg rundt hjørnet og inn i huset der han sette seg på ein kjøkkenstol og ringde etter sjukebil. Rommet snurra, men han fekk likevel låst opp kjøkkendøra så ambulansefolka kunne kome seg inn, før han la seg ned på golvet slik han hadde fått beskjed om å gjere.

Då dei kom for å hente han, hadde han ikkje kjensle i beina. Nakken var brote på to stader, og han vart lamma i beina.

No hadde han vore av dei heldige utvalde som hadde fått plass på sjukehuset her, og akta å gjere maksimalt ut av opphaldet.

– Du veit, i min alder kan det vere vanskeleg å kome på beina att dersom ein først vert satt ut av spel, og det aktar eg ikkje å utsetje meg sjølv for.

Skal seie vilja og staheita gav resultat!

Eg var glad den dagen eg ikkje trefte han att på rundane mine, det tydde at han hadde blitt bra nok til å reise heim. Eg fekk vere litt sta eg og, då.

Eg kunne gå opp i 16000 skritt om dagen, og kjende lukkeleg på noko som i det minste likna stølheit i beina. Forma vart betre, steg for steg, bokstaveleg talt. Heilt til E og H kom (eg vel å legge skulda på dei, eg). Det vart jo så utruleg sosialt og fint! Eg hadde ikkje tid til å kjenne så mykje etter på vanskelege ting, og det var mykje kjekkare å sitje i sofaen og sludra med Mødremafiaen, drikke Pepsi Max og ete smågodt. Du vil ikkje tru den smågodtdisken dei hadde på nærbutikken! Det skulle ikkje vore lov!

Dei andre var like dekondisj..- nei drit i, la oss vere ærlege. Vi var like pill ròte alle tre. E hadde planar om å ta Trolljegerprøva når hausten kom, og sveitta kaldt berre ved tanken.

– Kom igjen, piska ho oss ein dag, – eg har nokre øvingar til oss.

Treningsmattar vart henta inn på rommet hennar, og ho køyrde i gong. Hopp og sprett, brett og vreng, rumpeløft og tjue bøy og tøy (stemora mi hadde elska det, tjue bøy og tøy er universalmidlet hennar mot alt i frå luft i magen til kjærleikssorg og brotne bein).

Sjokkerande. Det finnest ikkje noko betre måte å beskriva det på. Forma var sjokkerande. Dårleg altså.

Eg sleit meg gjennom fire og ein halv armheving, før eg kollapsa på matta.

– Godt vi allereie er på sjukehus, pesa eg.

Slavedrivar, det var det E var. Gav seg ikkje heller veit du, berre pusha på. Ho er det nærmaste eg har vore personleg trenar.

Då H kom forbi vart ho og shanghaia, og vi flytta oss inn i leikerommet der pininga haldt fram.

Var det noko som fekk trena seg, så var det magemusklane. Ikkje fordi vi følgde instruksane hennar så godt – men vi lo sånn.

Då ungane våre kom attende frå timane sine lurte dei på om mødrene deira hadde vippa over galskapen ein gong for alle. Blikka deira på dei tre slakta med mørkeraude andlet som prusta på golvet var ubetaleleg.

Det vart med den eine treningsøkta, for å seie det sånn. Vi drog heim like utrent og dvask i skinnet som då vi kom.

Men gladare

Annonser

37. Elskede ekkokammer

(Er du ny lesar, så anbefaler eg at du les innlegga kronologisk – elles skjønar du ikkje ein skit. Men ta det bitvis, det er mykje etterkvart)

Når verdo bler dumme, så leita eg fram nåken gode ting;                                                                 Ein støvete blom i ei veita, ein måse som fyke i ring.                                                                             Ein måne e go’ nå’ han velta på ryggen og slappe av,                                                                             og føllte drops mens di smelta, ei velstelte, gammadle grav.                                                              Og ungar e og’ når di grine, ein hund nå’ du kjeme him,                                                                          ei kalde pils e vel fine?                                                                                                                                  Og så e eg så glad i rim.

(Kolbein Falkeid)

Det var godt å møte att E då eg kom attende etter permisjonen.

Alt E sa var som eit ekko av meg sjølv. Ting eg hadde sagt, tankar eg hadde tenkt, korleis eg hadde reagert og følt og opplevd alt. Ho hadde og trudd at ho mista jenta si. Ho hadde sete skjerma i eit mørkt rom i lang tid. Ho visste nøyaktig korleis alt var.

Vi snakka om alt!

Utveksla og samanlikna endringar, teikn, reaksjonar og konsekvensar i ungane våre. Reflekterte over livet før og etter skader. Frustrasjoner over ungar som ikkje skjønar eigne avgrensingar. Bekymra oss litt for å trøytte ut familie og vener med alt som vi er fylt til randen av. Det har liksom vore lite plass til andre ting. Verda har gått vidare, vi har stått stille, og er mogelegvis verdens verste samtalepartnare for tida. Bortsett frå for kvarandre.

Sakn etter dei andre ungane våre. Korleis det ville vere å kome heim. Kva skjer når far skal stelle heime. Og ikkje minst det at våre respektive menn ikkje var der då ulukkene hende. Korleis påverka deira takling og handtering av krisa?

Seinast i går kveld sat mannen og eg og såg ein dokumentar på NRK om menn og kjensler. Sjølsagt kan ein ikkje skjer alle over ein kam, men ut i frå det mennene i dokumentaren sjølve gav uttrykk for, kjem ein ikkje unna at vi har ulike måtar å handtere ‘sånne kjenslegreier’. Dei held ting mykje meir inni seg, vi damer deler villig vekk.

Det er ingen garanti for at begge foreldra er til stades når noko skjer. Det er ikkje ein gong nokon garanti for at nokon av foreldra er til stades, slik det var i Sebastian sitt tilfelle.

Ein kan seie det sånn at E og eg var med frå side ein i boka, medan dei to fedrane på ein måte kom inn midt i handlinga. Det er tilfeldigheiter som avgjer kor ein kjem inn i biletet eller ikkje, og det er ingen som vert lasta for det. Men det er ein uunngåeleg del av tankerekka å reflektere over om dei ville opplevd det annleis enn dei gjorde dersom dei hadde sett desse to småjentene når dei låg på sitt verste. Vi såg dei då dei skada seg. Vi så dei då dei vart tatt hand om på akutten. Vi såg dei medvitslaus, og kopla til slangar og maskiner. Vi såg dei tomme, daude blikka deira då dei i blant gløtta på auga. Vi var der og tok i mot alle dei skremmande beskjedane frå legar og kirurgar. Vi såg dei då vi trudde vi mista dei.

Då karane våre kom, hadde jentene vakna. Dei var, i alle fall tilsynelatande, seg sjølv. Og verken E eller eg har klart å leggje vekk tanken på om dei ville reagert annleis om dei og hadde opplevd den første traumatiske tida.

Begge har prøvd å formidle alt til dei, prøvd å få dei til å forstå kvifor vi var som vi var og reagerte som vi gjorde. Og dei har begge prøvd å forstå. Og dei har forstått. Men berre til ein viss grad, for ein kan ikkje forstå heilt til fulle om ein ikkje har gått i dei same skoa sjølve. Mannen min seier sjølv at han ikkje anar korleis han ville reagert og takla det. På ein måte er han glad han ikkje var til stades då ulykka inntraff.

Kan hende det er like bra at det vart slik, at ikkje alltid begge foreldrepara står midt i kjernen av dramatikken. At éin lettare kan halde seg oppe og vere den rasjonelle. Begge jentene til E og meg har sysken, og har ikkje vore tent med to foreldre som sleit like mykje som desse to mammaene som skulle vere der og passa på.

Men pappaene var viktige dei og. Dei måtte vere der og passe på dei andre ungane.

Då E og H (mora frå ‘nokre kapitler sidan) kom til sjukehuset endra mykje seg. Dagane og kveldane fekk nye rutinar og nytt preg. Det vart sosialt og kjekt. Eg møtte likesinna.

Litt etter litt vart vi og betre kjend med H, og vi fekk mykje moro saman. Eg fekk nokon å snakke med. Vere frustrert i lag med. Le med. Glede oss over framsteg med.

Dei første lange vekene var det ingen andre foreldre der, og eg var ein blanding av sveltefora på nokon å prate med. På den anna side var eg veldig usosial og lite tilsnakkendes, eg hadde meir enn nok med å ta inn alle inntrykka.

Etter kvart vart fleire ungar innlagt. Men det var dei som berre sveipte innom på kontrollopphald, og som drog heim att akkurat då ein byrja å bli kjend. Det var strengt tatt ikkje mykje tid til seg sjølv. Dagane gjekk i eitt med behandlinger, samtaler og møter med legar og terapeutar, for både ungen og meg. Innimellom slaga var det kviletider og måltid. Når ho hadde lege seg for kvelden skreiv eg for det meste dagbok eller tok ein og annan telefon til familie og vener. Eg fekk mange gode samtalar med dei mange skjønne og gode sjukepleiarane på avdelinga. Dei var aldeles eineståande fine menneske alle som ein, og eg saknar dei framleis.

Eg har aldri skrive ei dagbokside i heile mitt liv, men no rann orda berre ut når eg fann fram bok og penn, og det hjelpte meg enormt. Boka vart min beste ven, den berre tok i mot. Lytta venleg og tolmodig, same kor skrullete ting ho fekk høyre. Boka var aldri kritisk eller dømmande, den berre tok i mot med ein klapp på skuldra, og fekk meg aldri til å føle at eg tenkte dumt eller feil. Eg fekk sortert og plassert mykje, samstundes som eg fekk oversikt over dagane. Dei var valdsamt innhaldsrike, men på same tid kunne dei vere veldig like – og alt flaut i ein annan. Det var ikkje alltid like lett å sjå der og då at ungen vart betre og utvikla seg, men når eg las gjennom sidene og dagane i boka, openberra framgangen seg klart og tydeleg. Å skriva dagbok var saliggjerande på mange ulike måtar, og er noko eg anbefaler folk i liknande situasjonar å gjere. For meg vart det ein uvurderleg og viktig del av å jobbe meg gjennom alt.

Den siste tida vart fin! Kvar morgon då eg kom ut var det nokon der å seie god morgon til (andre enn sjukepleiarane då), drikke kaffi med og slå av ein prat med før dagens program braka laus. Vi fekk nokon å ete lunsj og middag med, og då alle ungane var i seng måtte dagboka pent vente, då var det tid for treff i ‘mødremafiaen’ som vi kalla oss.

Vi skravla og vi skravla. Vi lo og vi grein. Vi beundra den magiske solnedgangen kveld etter kveld. Vi tjuvlåna Pepsi Max frå korga i kjøleskapet til dei som var på perm. Vi utvida den intellektuelle horisonten og såg på spanande og interessante tv-program saman (Campingliv og Ullared, red.anm.).

Vi tok muddermaske og hand-spa og fjelga oss som best vi kunne i den tørre sjukehuslufta. Vi hadde jordbær med fløyte-fest på rommet,  og ungane fryda seg.  Våren hadde snike seg innpå, og vi sneik vi oss til små lukkestunder i sola medan ungane kvilte eller hadde behandlinger. Eg lærte å setje pris på dei aller minste gleder i livet.

Vi hadde ei frigjerande galgenhumor.

– Kor jobbar mannen din då?

– Han er arbeidsleiar i ei verna bedrift. Den kommande arbeidsplassen til dottera, faktisk.

– Høhøhøhø! knegga vi og klaska oss på låret.

Seint på kveldane sneik vi oss stille og fnisande inn på romma våre, med kjensla av å vere på ei pussig miks av hotell, folkehøgskule og sjukehus. Og Big Brother.

Venskap vart knytt, og kontaktinfo utbytt. Dette var nokon ein definitivt ynskte å ta med seg vidare i livet. Ein skulle kome til å samla på slike. Det skulle visa seg at det ikkje finnes nokon forening eller lag for erverva hjerneskade hos barn, og vi hadde alle tre fort lært at det var viktig med nettverk og fellesskap. Det vil seie, der tok eg feil. Det finst ingen spesifisert forening, men gud hjelpe kor mange støttegrupper og denslags eg er med i på Facebook. OG:

Forrige helg var eg på julebord. Som sjølvstendig næringsdrivande vert det ikkje store greiene når det kjem til julebord. Det vert liksom meg. Og sjefen. Som også er meg. Fordelen er jo at eg alltid får vere med sjefen heim, utan at det blir pinlig dagen etter.

Men no var eg altså invitert til julebord – med Handikappede Barns Foreldreforening (….!…) Jepp. Prikk prikk prikk. Er det nokon samanheng i verda eg aldri trudde eg skulle gå på julebord, eller ha noko som helst anna med å gjere for den del, så er det ei slik forening. Det sat laaaangt inne å melde seg på. Handikappede Barn. Kva har det med meg og oss å gjere, liksom? Realiteten er at vi har alt med det å gjere. Det tar si tid å få inn i skallen at det er det vi har, eit barn med handikap. Særleg fordi det ikkje synes. Men greit. Det er som det er, og no var poenget mitt samhold og nettverk. Gjennom ulike grupper og foreninger og anna har vi møtt utruleg givende menneske. Du veit, desse eg stadig kjem attende til, som skjønar og forstår. Anten det handlar om sjukehusdramatikk eller upresise skoletaxi-hentingar. NAV-klagar. Skjema-veldet. Kampen for oppfølging. For alle seier det same – det er en kamp. Helseministeren & dei burde fått seg ein realitetsorientering av dei sjeldne. Men det kan vi snakke mykje om ein annan plass.

Men attende til den gong då.

I helgene senka roen seg over heile sjukehuset. Ein kunne sjå det som keisamt, eller nyte freden. For småbarnsmødrene på barneavdelinga kravde helgene meir av oss, då alle behandlingar og timar av naturlege årsakar tok pause.

Barneavdelinga var no fylt av liv og røre. Det bobla av sosial fryd hos både ungar og mødrer. Ungane våre, på 3, 6 og 8 år fann tonen, til tross for aldersskilnaden.

Nokre dagar leikte dei to yngste skule i skulerommet, og sysselsette seg sjølv i timesvis. Dei skreiv brev, klippa og limte og grisla på. Leikte og fryda seg saman.

Andre gonger såg vi nesten ikkje ungane. Hjelpepleiar HJ, sveiva i gong piratleik og skattejakt for dei tre små den eine dagen. Dei fekk herja fritt borte i korridoren på ryggmargsskade-avdelinga. Og det kan eg sei, HJ leikar ikkje butikk når ho set i gong. Ho hadde til og med ordna ekte skattar! Ungane var ekstatiske då dei kom attende med både ekte ‘diromantar’ og smykke. Dei to jentene kom lukkeleg trillande på åtteåringen, M, i rullestolen, strålande nøgde med piratjakta alle tre.

HJ, som allereie hadde ei høg stjerne hos meg berre i kraft av at ho var den ho var, nådde nye høgder. Denne sjukepleiar-rangeringa falt i fisk etter vi kom til rehab’en. Dei dela førsteplassen alle som ein. Sjølv om han eine, som var dansk, skapte mykje hovudbry med språket. Han var omgjeve av vestlendingar med diverse knotadialektar sjølv, så det gjekk nok begge vegar, trur eg.

Ungane våre kravde mykje av oss, og som E sa, – Det er ikkje plass igjen til å vere meg. Eg føler eg har mista meg sjølv.

Eg forsto godt kva ho meinte. Det same gjorde H. Vi forstår det framleis.

Men gullenglane på avdelinga kan ikkje rosast nok for alt dei var og gjorde for både dei små pasientane, og for foreldra deira. Desse folka var av ei anna verd, og det er jaggu ikkje rart ein lir av sakn og vemod når ein omsider kjem heim!

Ein skulle tru at det ville vere keisamt å vere så lenge på sjukehus, og til ein viss grad er det helt rett. Men litt av grunnen til at eg ville skrive offentleg om dette, er nettopp det at vi og opplevde heilt usannsynleg gode ting og. Vi hadde det jamleg veldig bra. Og kjende på gylne og gode augeblikk utallege gonger.

Viss ein berre klarar å opne seg litt kan ein oppdage store gleder i sjølv dei minste ting.

Særleg dei siste to vekene av sjukehusopphaldet står fram med ein heilt spesiell plass i hjartet mitt. Det er heilt sjukt å seie det, men dra på saga kor kjekt vi stundom hadde det (omstenda og utfordringar teke i betraktning sjølvsagt). Vi måtte jo vere der, og kunne like gjerne gjere det beste ut av det.

Det var berre elleve dagar att av gildet då vi kom att frå permisjon, og tida flaug. Sumarfugl-koloniar vaks fram i magen like fort som vårsola fekk blada på trea til å sprette time for time.

Vår vart til sumar over natta sjølv om det berre snautt var mai, og ein av dei siste dagane var det 25 grader og steikande sol. Mødremafiaen med arvingar naut sola. Småjentene kasta kjolane og sprang berrføtt rundt i trusa. Eit par baljer med vatn vart sett ut av ei sjukepleiar som visste kva småjenter liker, og det var reine feriestemninga. Vi mangla berre kvitvin og reker. Nok ein gong forundra det meg kor fantastiske augeblikk og store gleder ein kan oppleve sjølv i ei slik koko verd dersom ein er open for det. Vi naut. Vi lo. Vi gledde oss. Vi betrakta desse to jentene som kvein av fryd, før dei byrja å småkrangla om baljene.

Dei såg så normale ut. Dei såg så vanlege ut. Dei såg friske ut. Det gjekk ikkje an å finne ein einaste synleg grunn til kvifor dei to hadde oppeheldt seg i fleire månader på sjukehus. Ine gjer det framleis ikkje, det har aldri vore mogleg å sjå noko på dei. Men akkurat der og då var dei glade. Og når dei var glade, var vi mødrene og det.

36. Same kor ein snur seg har ein ræva bak

(Er du ny lesar, så anbefaler eg at du les innlegga kronologisk – elles skjønar du ikkje ein skit. Men ta det bitvis, det er mykje etterkvart)

Det er eit privilegium                                                                                                                                        å kjenna savn.                                                                                                                                           Vondt ja,                                                                                                                                                           og tungt.                                                                                                                                                       Men det fortel                                                                                                                                                om ein nærleik                                                                                                                                             som var.                                                                                                                                                                      Om varme, lys                                                                                                                                                                og latter                                                                                                                                                            Det å savna er                                                                                                                                                 den andre sida                                                                                                                                                av det å ha fått.                                                                                                                                               Å ikkje kjenna savn,                                                                                                                                      ville vere å                                                                                                                                                    aldri ha elska

(Bente Bratlund)

 

Resten av permisjonsdagane var eit pilotprosjekt. Vi testa ut søndagsmiddag hos farsslekta, den lettare italienske eg nemnde tidlegare.

Det gjekk bra heilt til det ikkje gjekk bra lengre. All farge forsvann frå andletet, ho vart kvalm og måtte sjauast i seng.

Ho skulle ha to prøvedagar på skulen, berre med eit par timar, vel og merke. Det gjekk og for så vidt greitt, men ho gjekk rett i Tornerosesøvn timane etterpå.

Siste dagen før dei reiste var det skuletur. Dei yngste elevane skulle på eit historisk utandørs-museum utanfor byen og lære om steinalderen. Oppmøtetid på museet var halv elleve, elevane skulle først møte på skulen for å smørje niste og ta bybana og buss til museet. Det var opplagt at førebuingar og reise ville vere for mykje, så ho skulle leverast på direkten. I likskap med dei andre ungane storkoste ho seg dei to timane ho fekk vere der. Men faren rakk ikkje til hovudvegen før ho sov som ein stein i bilen, og måtte berast inn på sofaen heime. Vi var innbydd til grilling hos ein tvillingfamilie vi er gode vener med klokka fire. Ungen var komatøs, og måtte ristas liv i etter tre timar.

Det som skulle prega ho mest etter ulukka og skaden var nettopp dette, kor lite ho tålte, kor sliten ho vart – og kor mykje kvile ho trengte etter dei minste ting.

Det nærma seg enda på permisjonsvisa, og faren tok henne med attende til sjukehuset. Eg skulle bli heime med guten i endå fire dagar.

Huset vart stille då dei drog, sjølv om guten, bestevenninne M og eg haldt fortet på heimebane. Det er ikkje store og spanande ting å melde frå dei dagane, dei var farga av gleda med å vere saman for guten og meg.

M og eg skulle reise attende til Oslo laurdagen, og det var organisert overnatting hos bestemor og bestefar frå laurdag til sundag – då mannen i huset skulle kome heim til guten. Denne logistikken med ein unge og ein forelder på kvar sin kant av landet heldt på å ta livet av oss til tider.

Vanlegvis elskar guten å overnatte hos bestefar og dei. Denne gongen ville han ikkje. Guten er slett ikkje dum, han lukta lang veg kva som var i emning.

Mamma skulle reise frå han.

Kor vart det av mamma er her, mamma passar på?

Mamma svikta.

Det plaga meg til margen, denne tanken på at han skulle kjenne akkurat det, at mamma svikta.

Ei uløyseleg floke. Eit barn i kvar sin by, begge trong mora si like mykje, om enn på ulike måtar. Eg var berre ein, og eg kjende det som om hjartet skulle slitast i to. Å ikkje strekke til er ei kjensle mange mødrer kan kjenne seg att i sjølv i normale situasjonar, men dette var ikkje til å halde ut!

Ein kan gjerne spørje seg – måtte eg reise? Var det verkeleg eg som måtte vere på sjukehuset med ungen? Kunne ikkje faren vere der meir så eg kunne vere heime med broren? Jo det kunne han strengt tatt. Når det kom til stykket var det mitt eige val. Til trass for at beskjeden frå barnenevrologen som slapp nyhenda om åtte veker heime frå var klar på at eg verken kunne eller skulle gjere det åleine.

Men sei det til ei mor. Eller til denne mora i alle fall.

Det var eit vanskeleg val, samstundes som det kjendes som om ungen i sjukesenga trong meg mest i den situasjonen ho var i.

Uansett kva eg gjorde så svikta eg ein av dei. Ikkje for at faren ikkje klarte det, eller at dei ikkje er glad i han og. Men enkelte gonger verkar det som om det berre er mamma som tel (no kjem eg vel til å frå hat-brev frå fornærma fedrar rundt i landet). Eg merker jo det, at som mor set eg meg sjølv i rolla som uunnverleg, anten det stemmer eller ikkje.

Det kjendes som at eg svikta nokon, okke som.

M og eg leverte guten til bestefaren, og hadde rekna god tid. Far min hadde sett fram kaffi og bollar, og det var tid til ein god prat.

Jo meir klokka nærma seg avreise, dess meir nærma guten seg meg. Sirkla rundt meg. Sette seg på fanget. Då tida var inne hang han rundt halsen på meg, ville ikkje sleppe. Eg ville ikkje sleppe han heller.

– Det er berre elleve dagar att når eg dreg, så kjem eg attende til deg. Og då skal eg ikkje reise frå deg meir.

‘Berre’ elleve dagar.

Ei endeløyse for ein gut med hjartet fullt av sakn.

Ungen hang som klistra på meg då eg skulle setje meg i bilen, uttrykket i auga hans sa det meste. Det var nyttelaust å prøve å halde ei tapper maske, sjølv om eg visste at det ikkje hjelpte han det spøtt. Eg gjorde det heller verre for han.

Yngstebror min var god å ha, han entra rolla som superonkel, og klarte å få guten med seg opp i hagen på eit eller anna improvisert eventyr.

– Skal eg køyre…? M var ikkje overtydd at turen ville bli trygg med ein sjåfør som var blinda av tårar.

– De-he-et gå-hå-hår fi-hi-hiint.

Eg skrev kort til guten som eg sende frå flyplassen. Vi åt litt mat, og roen senka seg.

Det var som det var.

Det ville ikkje vare evig. Vi måtte berre halde ut medan det sto på.

35. HEIA BRANN & DEI del 2

(Er du ny lesar, så anbefaler eg at du les innlegga kronologisk – elles skjønar du ikkje ein skit. Men ta det bitvis, det er mykje etterkvart)

…følede Freden, blev glad i min Aand                                                                                                        og greb til min citar med legende haand.

No kjem eg til den delen som viser for ei uansvarleg mor eg er. Eg trossa sunn fornuft og alle anbefalingar for å gje ungane (som ikkje var spesielt fotballinteressert dei heller) ei oppleving og moglegheit ein ikkje får servert kvar dag.

Eg hadde ikkje akkurat turt å seie til sjukehuset og dei at pasienten deira, ho som var på skjerming og ikkje tålte verken lys eller lyd, skulle springe inn på Stadion, hand i hand med Brann-spelarane til full jubel frå 6000 tilskodarar.

Vi over-skjerma ho tidlegere på dagen, gjorde alt vi kunne for å lade batteria mest mogleg.

Utanfor Stadion var det full halloi, med telt og hoppeslott og musikk og folk. Ungen gjekk med stivt blikk og såg framfor seg.

Dei hadde sagt vi skulle møte tidleg. Det vart gjerne ikkje heilt optimalt, for ventetida var lang. Det vil seie, den ekstra tida kom godt med til å godsnakke med ein motvillig maskot som ikkje ville ha så mykje som ei raud strømpe på seg.

Det var gratis pølser og brus i presserommet, der vi fekk vente.

Mor mi var starstruck allereie då trenaren kom inn og tok seg ei pølse. Eg hadde ikkje visst kven han var om han så hadde sete seg på fanget mitt. Trenaren rufsa broren hennar i håret. Det kunne jo vore fantastisk for han det, om han hadde visst kven det.

Eg veit nemleg eit og anna om å bli starstruck og rufsa i håret av store idol.

Då eg var på alder med tvillingane tok mor mi meg med i Grieghallen på konsert. På den tida var eg dødeleg forelska i den franske pianisten Richard Clayderman, og det var ikkje til å tru at han var i Bergen! Mor mi sydde ny kjole for anledninga, og eg stilte hand i hand med henne, nystrigla og fjong. Grieghallen var stappfull. I følgje mor mi var eg einaste ungen (han var vel ikkje heilt på høgde med stjernestatusen Markus og Martinius har på dagens ungar).

Eg minnes enno kor bratt det såg ut nedover benkeradene mot scena. Taklysa vart slekte, scenelysa var tent, spot’en leita seg fram – og der entra han scena og lyset, min helt, mitt idol, mi stjerne – sjølve Richard Clayderman. Ingen over, ingen ved sida!

Eg gapte. Eg stira. Eg fann meg i ei tilstand av vantru og febrilsk glede. Då applausen hadde lagt seg, mannen hadde vifta ‘pingvinhalefrakken’ sin vekk med ei elegant handrørsle – då vakna eg av transen. Før mor mi rakk å reagere, ‘vakna’ eg av transen – reiste meg opp og skreik

– AAAAAAAAAAAAHHHHHHHH!!!!!!!!!!!!

-Sitt!! Mor mi trakk meg kjapt ned i setet, før ho gjorde seg så usynleg ho kunne der ho sat.

Meir hugsar eg ikkje av konserten. Men etterpå, då mannen i mitt liv sto og signerte LP-plater – og mor mi hadde brukt sine siste kronar på ei til meg – sto eg heilt nær han. Eg meiner, kloss oppi han. Då han omsider oppdaga meg, som drukna i mengda, signerte han plata, strauk meg på kinnet – og rufsa meg på håret. Eg svima nesten av!

No, i den forventingsfulle stemninga i presserommet på Brann Stadion, ønskte eg det var litt sånn det kunne vere for sonen min når trenaren ruska han i håret. Eg meiner, når vi først hadde frårøva moglegheita frå ungar som verkeleg var Brannfans.

Det nærma seg kampstart. Stemninga var fortetta av spaning. Speakeren kom og helste på ungane og instruerte dei utanfor spelargarderoben der dei, tanta og eg fekk løyve til å vente.

– Kven heier du på då, vart guten spurt.

– Det raude laget!

– …som heiter..?

– Eg veit ikkje.

Bluss…

Viss Brann tapte no, ville vi bli kjeppjaga frå byen. Ansvaret tynga.

Det var ei oppleving! Eg hadde aldri trudd eg skulle seie det, men det var det.

Då oppvarmingsmusikken ljoma utover bane og garderobefasilitetar tredde vi hørselsvern nedover hovudet på jenta.

Spelarane kom ut for å varme opp, og gjorde ‘høg fem’ med maskottane sine. Kampen vart direktesend, og kamera fanga opp to små dansande raudkledde smurfar.

Guten fekk halde keeperen i handa (for all ettertid omtala av han som kompisen hans). Han var til og med austerrisk, og syns det var stas då han forsto at den vetle guten var tysktalande han og. Systera fekk æra av å gå hand i hand med sjølveste kapteinen. Eg ante ikkje kven han var eller at han var kaptein, eg syntes berre han såg litt alternativ ut på håret.

Startskotet gjekk, to litt stolte og veldig flaue tvillingar marsjerte saman med laga ut på banen, følgt av ei Branngal tante og uvitande mor luskande bakarst.

Det var fyrverkeri.

Det var musikk.

Det var øyredøyvande lyd frå 6000 fotballgale fans.

Ungane vart introdusert ved namn på høgtalaranlegget til sinnsjuk applaus og jubel.

Det var tikkande sms’ar frå stolte vener og familie som hadde sett ungane på tv.

Og eg bad.

– Kjære Gud, viss du finst… IKKJE la nokon frå sjukehuset sjå denne kampen!

Og så hende det. Det eg aldri trudde skulle skje.

Eg vart reven med! Gud forby, men eg vart det. Eg som ikkje ein gong likar fotball.

Då Nystemten runga over Stadion, klaska eg høgrehanda mot hjartet, og song med av hjartans fryd og lyst.

Og då eg såg ungane der ute på banen, ho med knallrosa hørselsvern, og han som klødde seg litt fråverande mellom begge stortærne – då dei oppdaga meg og vinka, og eg såg dei stråle meir enn fyrverkeriet – då grein eg!

Eg har aldri brydd meg om verken fotball eller Brann. Men dette slo den einaste andre kampen eg har vore på – 16. mai-kampen då eg var russ – ned i støvlene.

Faren deira kom heim frå Italia denne laurdagskvelden, perfekt tima så han kunne henta oss utanfor Stadion. Han fekk pent finne seg i å vente, dottera gjekk nemlig ikkje glipp av at kapteinen hennar sendte ballen i mål før ho forlét åstaden. No fekk dei klare seg på eigen hand, ho hadde gjort sitt.

Det høyrer med til historia at Brann knuste Stabekk. 3-0.

Ikkje overraskande.

Dei hadde jo ikkje kven som helt til maskottar heller.

34. Ute på prøve – og ei monsteroverrasking

(Er du ny lesar, så anbefaler eg at du les innlegga kronologisk)

Lengta du vekk frå det store og tomme og grå
Vegen er lang men eg veit at du orka å gå
Inni deg brenn det ei stjerne så sterk og klar
I lyset fra den skal du finne tilbake til det som var

(Synne Teksum, Tomas Stenersen, Eva Weel Skram)

Permisjon.

Skremmande.

Eg ville ikkje.

Dei ville.

Vi måtte.

Det var ein del av rehabiliteringa og behandlinga å sjå korleis ho fungerte heime.

Berre reisa.

Buss.

Båt.

Gangtur til stasjon.

Tog.

Fly.

Bil.

Med ein unge som ikkje ein gong fekk ete i sjukehuskantina sidan det var for mykje folk og lyd der.

Det var gått så langt at eg ikkje ville ut av bobla, eg ville berre vere der. I tryggleiken.

E og A hadde nett blitt innskriven i sjukehusmanntalet, og frå å vere ho som var like forvirra som ei blind høne, var det no eg som var veteranen. Den som hadde peiling på alt. E hadde overteke rolla som den usikre nykomlingen. Eg kunne svara på alt. Kor kaffiautomaten var, korleis ein tinga barnevenleg middag utanom ordinær meny, korti måltida var, kva funksjonar dei ulike andleta rundt oss hadde, kor ein fann reine handklede, kva som feila dei andre pasientane, og kor ofte det var legevisitt. Ho var heller ikkje glad for at eg skulle reise no som vi hadde funne kvarandre.

Permisjonsdagen kom, anten vi ville eller ikkje. Kofferten var klar, og eg stålsette meg. Ei heil halv formue vi eigentleg ikkje hadde var svidd av på hovudtelefonar med lyd-demping. Det førre sjukehuset hadde gløymt å sende inn pleiepengesøknaden, og Nav & dei har den behandlingstida dei har. Så pengane let vente på seg. Eg trøysta meg med at det ville vere ei god investering, noko som viste seg å stemme.

Lydbok var allereie introdusert for ungen. Det viste seg å vere gull verd i kampen mot ein unge med aukande kvilevegring. Ho fann så til dei gradar roen med lydbok. Låg like fredeleg i senga som Snøkvit i glaskista, med henda folda på magen, lyttande til bok etter bok etter bok.

Første etappe med buss gjekk bra. Pust ut.

Andre etappe med båt gjekk bra. Pust inn.

Panikkpust inn! Bilnykkjelen låg att på nattbordet på sjukehuset! Telefonar hit, telefonar dit – ingenting å gjere noko med. Mor mi  kunne hente oss og køyre oss heim. Pust ut.

Tredje etappe, å gå frå Aker Brygge til Nathional gjekk… tja. Hovudet på ungen ville dreidd seg 360 grader rundt om det hadde vore mogleg. Første møte med verda etter ulykka og mange isolerte veker på sjukehus. Alle sansar i høggir, bombardert med inntrykk og stimuli.

Hovudtelefonane måtte på då ein gatemusikant fyrte i gong melankolske tonar på saksofonen sin. Ungen skvatt høgt, all farge forsvann frå andletet, og ho såg ut til å byrja å grine.

Pust inn pust ut.

Fjerde etappe gjekk bra. Stort sett. Lydbok redda skinnet mitt, dårleg nett fekk meg i trøbbel. Pust pust pust.

Når ein skal få dekka kostnader av Pasientreiser, må ein ta til takk med rimelegaste alternativ. Fuck det. Eg reiste med eit barn med hjerneskade, som ikkje tolte noko som helst av stimuli og inntrykk. Så eg hadde kjøpt SAS Plus, med tilgang på loungen og tilhørande ro og fred.

I avgangshallen sto det lånebarnevagnar på rad og rekke. Ungen gjekk målbevisst bort og sette seg oppi ei av dei, overdimensjonert som ho var i forhold til vogna. Kalesjen vart bestemd dratt ned, og ho skjerma seg for omgjevnadene.

Kva vi skulle gjort utan sas-loungen veit eg ikkje. Idet vi gjekk inn der, forsvann 90 prosent av flyplass-støyen. Eg fekk ta kampen med Pasientreiser seinare.

Femte etappe gjekk og bra. Forventninga og gleda sto i høgsetet.

Vi rakk ikkje til sjette etappe før det skar seg. Det hjelpte ikkje at mormor og dei sto og venta med flagg.

Med ekstrem trøytthet følgjer avgjerdsvegring. Ho var tørst. Ho var svolten. Visste ikkje kva ho ville ha. (Eigentleg trong ho berre å sove, men det var det ikkje vits i å fortelje henne).

Ho gjekk i vranglås, og vi fann ikkje nykkjelen.

Eg kjem inn på balansen og utfordringa mellom oppseding og å kome ut av ei umogleg situasjon seinare. No fekk ho det ho ville. Vi måtte få henne heim.

Mannen var i Italia med jobben, og guten skulle vere hos bestemor og bestefar til dagen etter så vi skulle få landa i fred. Men lukke! Bestevenninne M var der! Ho skulle jobbe på vår kant av landet, og bu hos meg heile veka.

Eg hugsa kor framand eg kjende meg sist eg kom heim. Det var det same denne gongen. Stova verka, eg veit ikkje… løyen… framand. Eg stira og prøvde å orientera meg, sjå kva eg såg.

Rommet var… annleis…

Eg såg det!

Den var annleis!

STOVA VAR NYMÅLA!

M mi knegga stornøgd, – Hugsar du at eg prøvde å fritte deg for kva farge du ønskte deg sist du var heime? Far din og dei kontakta meg og fortalde om planen om å pusse opp stova, og lurte på om eg kunne finne ut kva farger du likte.

Eg kjenner få betre konspiratør enn henne! I likskap med far min og dei er ho heilt rå på løyndomar og overraskingar.

Det var familien min på farssida med partnarar som sto bak! Eine svogeren min satt heime hos seg og sa plutseleg:

– Nei helsike heller, vi skulle ikkje berre ta å pusse opp den stova? Dei har snakke så mykje om det, tenk kor glad dei ville bli!

Der og då syns han det var ein briljant idé. Seinare, då dei sto til halsen i tapetsering, måling og byte av listar, og jobba på spreng for å bli ferdige før vi skulle kome heim, stilte han spørsmål om kven som eigentleg var hjerneskada, han eller niesa.

Eg hugsar eg ofte sat med veninna mi og sukka høglydt over at eg og mannen aldri ville kome til å få til å gjere noko med overflatene, og at vi i beste fall ville klara eit naudstrøk med maling for å fiffe opp litt.

No hadde dei ikkje berre måla stova i fargar vi elska, men dei hadde tapetsert med slett tapet, rydda vekk rot, og pussa vindauga. Til og med sofatrekket var nyvaska og skinande reint.

Å pusse opp stova var eit av dei mange små og store prosjekta som sto på planen denne våren, og som mildt sagt gjekk i dass. Å kome inn her no og sjå resultatet av det dei hadde gjort, var å auke trivselen i heimen to hundre prosent. I tillegg tok det brodden av det skumle det var å kome heim på permisjon, særleg sidan mannen i huset ikkje var heime då vi kom.

Hendinga vart livlig fortald om korleis dei hang i stroppane, fire dagar frå tidleg morgon til sein kveld, og kor mykje humor dei trass alt hadde hatt midt oppi slitet. Skulle gjerne vore flue på veggen der, særleg då eine gravide systera mi måtte iføre seg svart søppelsekk som maleklede.

Eg vart så inn i helsike (orsak igjen, nokre gonger er det påkravd med kraftuttrykk!) overvelda av det heile! Det var deira måte å seie ‘vi er glad i deg, vi er her’. Eg var ikkje i tvil. For ein kjærleikserklæring.

Pust med magen, kjære lesar, dersom du nokon gong kjem nær nokon som er pårørande, så er det IKKJE påkravd med slike store oppmuntringsprosjekt. Dette var noko heilt utanom det vanlege!

Men ikkje nok at stova var pussa opp. M hadde starta ‘innsamlingsaksjon’, og både familie, vener og kjende hadde bidrege. Ho og ei anna venninne hadde først rydda og kasta alt som var gått ut på dato, laga system og fylt opp kjøleskåpet til randen med friske, nyhandla godsakar av både den etande og drikkande sorten. Dei var til stades begge to då vi kom, og fryda seg over lukketårane mine.

M diska opp med middag, og eg fekk min etterlengta Aperol Spritz (lukkedråpar, red.anm.)

Dagen etter var det planlagt skulebesøk i halvanna time. Det gjorde valdsamt inntrykk på både mor og dotter. For ein rar kjensle å kome inn der. Inn til ei verd som minna oss om ei tid då alt enno var normalt.

Lærarar og ungar sto i kø for å klemme. Det vart ei utfordring for ei kronisk overemosjonell tåreperse av ei mor som grein berre nokon såg på henne.

Ungen fekk reaksjonen heime. Ho kubba og sov djupt i to timar.

Jenta fryda seg, lukkeleg for for å sjå dei att. Og dei var glade for å sjå henne.

Systera mi hadde ei overrasking på lur til tvillingane. Kamp-sponsoren til Brann hadde utlyst ein ‘konkurranse’ der dei søkte maskottar til vekas kamp. Både Brann og sponsorbedrifta vart så bevega av historia om ein tvilling som måtte vere ein heil vår på sjukehus og den andre som var heime med sakn og tomt hus.

Det var ikkje tvil om at dei var dei to som skulle veljast som maskottar, sjølv om det var vanleg å berre velje ein.

Skulen til ungane ligg passande nok på Brann Stadion. Midt i skulebesøket kom representantar frå laget og sponsoren inn for å gje ungane Branndrakter og informasjon. Dei hadde henta inn lokal-tv som skulle lage reportasje.

Det vart for mykje. Fokuset, lydane frå andre elevar, inntrykka – alt.

Vi såg kor sliten ho vart. Ungen ikkje likte oppstusset, sat berre på tantefanget, bleik og introvert.

Det var rart å sjå denne opne, sosiale og sprudlande jenta så lukka og tilknappa. Det var ikkje sånn vi kjende henne.

Vanlegvis var ho ein meister i å finne nye vener, anten dei var små eller store. Ho tøysa og skvaldra og var alltid varm i trøya før ein fekk sagt ‘hei’.

Nede på banen kvikna ho litt til, tante fekk lurt på henne drakta – og TV-folka fekk gjort opptaka. Eg hadde gjort det klart at eg ikkje skulle filmast, eg var like kameravenleg og fotogen som ei burugle i vinterdvale.

– Kva syns du om at ungane dine skal vere maskotter? eg fekk mikrofonen opp under nasen og linsa rett i synet.

– Eg ville jo aldri funne på å melde dei på sjølv, eg likar jo ikkje fotball ein gong!

Trøyttheita gav seg utslag i klikkebyge oppe i klasserommet litt etter. Garnnøste og saksar vart slengd i veggen, ungen storma iltert vekk og kasta seg dramatisk i ein sofa.

Ho måtte til slutt berast til bilen. Hang som eit slakt over skuldra på meg – totalt utlada.

– Og du tenkjer at det er smart å la ungen entre Stadion under ein kamp…? undra eg.

– Slapp av, svara tante, – det er berre ein liten kamp og ikkje så mykje publikum. Berre fem-seks tusen.

– …!!!…

Guten kom heim att frå bestemor og bestefar, som hadde teke godt vare på han dei dagane faren var i pizzaen sitt heimland. Det var godt å vere samla, men det var enormt krevjande. Begge tvillingane trong sitt, på kvar sin måte. Dei kjempa om meg. Men vi sov i same seng alle tre, og eg kjende kor heldig eg var, som låg der – med begge ungane mine tett med meg.

33. Svoltne bakteriar og Mødremafiaen

(Er du ny lesar, så anbefaler eg at du les innlegga kronologisk – elles skjønar du ikkje ein skit. Men ta det bitvis, det er mykje etterkvart)

Me får’kje vore her med heile oss                                                                                                              Me kan ikkje elska, me kan ikkje sloss                                                                                                     For med eit knips kan dei stoppa tidå                                                                                                       Alt me drøyme om blir feid te sidå                                                                                                           Me kan’kje leva – me e redd for dauden                                                                                                   Na n ana na na...

Enkelte gjorde meir inntrykk enn andre. Til dømes guten med feber som eg nemnde tidelgare. Han vart trilla inn på rommet bortast i korridoren, medan eg vrei meg av nysgjerrigheit over kven ‘desse nye’ var. Åtteåringen hadde vakna ein dag med feber, slik ungar ofte gjer.

– Du får leggje deg på sofaen og sjå litt på tv, sa H, mora hans, slik ein plar seie til ungar som kjenner seg litt pjusk.

Utover dagen fekk han kraftige smerter bak det høgre auget. Smertane vart verre og verre. Til slutt låg han og vrei seg, jamrande over kor vondt det gjorde. H valde å ta han med til fastlegen på formiddagen. Men som det alltid skjer med ungar, kjende han seg betre i det augeblikket han entra legekontoret.

Fastlegen avgjorde at dei skulle sjå det litt an, så dei drog heim igjen.

Utover ettermiddagen vart guten verre. Feberen steig, og smertene auka på. I fem-tida var det så gale at mora tok han med til legevakta. Då var guten heilt slakt. Feberen hadde bikka 41 og allmenntilstanden var elendeg.

Først vart dei sendt vidare til lokalsjukehuset, deretter skipa vidare til sjukehuset akuttsjukehuset ‘vårt’. Den natta vaks det ut ein ‘Donald-kul’ ved høgre tinningen hans. Andletet hovna kraftig opp og vart blå-raudt.

 

Omsider fann legane ut at guten hadde blodforgifting og streptokokk A-infeksjon. Illsinte bakteriar som åt på andlet og muskelen på eine tinningen.

Han vart lege i kunstig koma, og låg medvitslaus i 15 døgn medan dei prøvde å få kontroll på infeksjon og forgifting. Livet hang i ei tynn tråd. H og resten av familien visste ikkje om sonen og broren ville overleva. Det er ikkje naudsynt å beskrive korleis mora og familien hans hadde det i denne tida.

 

Men mot alle odds – guten klarte seg.

Ein skulle tru at dette var enden på historia og at alle levde lukkeleg til alle sine dagars ende. Men slik er det som regel berre i eventyra. Han fekk lungebetennelse. Så fekk han hjernehinnebetennelse. Deretter fekk han betennelse på sjølve hjernen. Og det var det siste som førte til at han kom til rehabiliteringssjukehuset i rullestol, etter seks veker der han vart send fram og tilbake mellom to store sjukehus. Hjernebetennelsen gjorde at han fekk nedsett førligheit på venstre side.

Mor hans var der. Mora passa på. Heile tida.

 

I vekene som følgde, gjekk han gjennom målretta og intensiv trening. Då jenta mi og eg langt utpå våren vart utskrivne kunne han gå sjølv, ved hjelp av ‘preikestol’ som det kallast.

Heime fekk vi sendt bilete og videoklipp frå H, dei hadde framleis vekesvis att av opphaldet. Klippa viste korleis guten dag for dag kom seg og vart betre. Det varma sjel og hjarte å sjå små filmsnuttar der han gjekk, no berre ved hjelp av ei einaste krykke.

 

Det å oppleve ei krise eller ei ulukke, gjer noko med ein, uansett kor bra eller alvorleg det er. Ein vert sjølvsagt opphengd i det ein sjølv opplev, og kjenner på at det er det verste som kunne hende med ein.

Derfor var det sunt for meg å bli kjend med denne guten og mor hans. Tidlegare i prosessen vår sleit eg når eg opplevde det som om andre bagatelliserte det vi sto i. No byrja eg sjølv å bagatellisere det heile. Eg vart flau over meg sjølv med tanke på korleis eg hadde kjend og reagert. Skamma meg over tårar eg hadde gråte. Det vi hadde opplevd, det ungen vår hadde opplevd, var jo ingenting i samanlikning til det denne guten og familien hans hadde vore gjennom.

 

Likevel opplevde eg H som smilande og glad. Ho lo og spøkte. Ho…fungerte. Sjølv sa ho sjølv at ho aldri ville trudd at ho skulle klare å verken verke eller le, men det gjorde ho.

Eg tenkte med skam på kor sliten eg hadde følt – og framleis kjende meg, og høyrde måpande på monstermora som skulle heim ein tur og bake fire kakar til barnebursdag til guten si veslesyster. Ho gav inntrykk av å vere ei skikkeleg dunderdame, som tok det heile med knusande ro, og som aldri slutta å fungere.

Samstundes var ikkje kjenslene og tårane langt unna hos ho. Det låg der, synleg under overflata då vi snakka saman. Noko anna ville eigentleg vore rart.

Superkrefter, det er det det er snakk om. Og ho hadde fått utdelt ein enorm porsjon. Mykje større enn min.

 

H viste meg bilete av føtene til sonen. Dei fleste tærne hans var heilt svarte, blodtilførsla i kroppen svikta, det danna seg ein mengde blodproppar, og tærne var i ferd med å døy.

 

Eg må nesten le når eg ser kor pragmatisk og avbalansert vi snakka om mange ting. Ting som for andre kunne fortona seg både leit og vemmeleg. Ingen meinte å vere kynisk, det var berre eit rart tilvære for oss. I snakk om eigentleg fæle ting vart tonen oss i mellom kvardagsleg, som om vi prata om kor mange is ungane hadde ete på syttande mai.

– I dag mista sonen min to tær, kunne ho seie, -og den tredje heng i ein tynn tråd, bokstaveleg talt.

– Seier du det? Korleis tek han det?

– Han taklar det utruleg bra, han skal må operere dei, sidan beinstumpane ikkje vert dekt av huda.

– Imponerande! Så. Kva er det til middag i dag tru?

 

Guten var der av heilt andre årsakar enn ungen vår. Det mor hans hadde stått i var mykje verre enn det eg hadde opplevd. Men på sjukehuset vart dei fleste foreldre – dei fleste mødrer – like. Den raude tråden i alle møter og historier på sjukehusa, og i tida etter, var frykta for å miste ungane våre. Den var lik for alle. Kva som var før eller etter spelar på ein måte ikkje noko rolle, det som batt oss saman var at alle hadde kjend den same frykta. Først frykta for at ungane skulle døy frå oss, deretter for at dei ikkje skulle bli som før.

 

Eg er så glad for at eg vart kjend med bland anna H. Ein lærer mykje i møtet med andre menneske, andre skjebnar. Ein lærer om livet. Ein lærer om perspektiv. Og først og fremst, ein lærer mykje om seg sjølv. Dei rundt meg vil nok seie at eg la att mykje av denne lærdomen då eg forlét sjukehuset. At eg gjekk rett i fella og let meg rive med av det negative og pessimistiske. At eg svartmala. At eg var for opphengd i det faktum at ho hadde fått erverva hjerneskade. At eg gløymde å vere takksam for det viktigaste – at ungen overlevde, og at det gjekk så bra med ho som det gjorde.

For ordens skuld – det gløymde eg ikkje. Eg gløymde det absolutt ikkje.

 

Men når ein kjem heim skal ein prøve å tilpassa seg kvardagen, og enkelte ting må lærast på nytt. I det minste setjast inn i nye samanhengar. Ein treng nokre påminningar. Og nok ein gong – ein treng tid. Tid til å gjera alt ein har vore gjennom kompatibelt med heimeliv og normalitet.

Eg trur det er viktig at omgjevnadene forstår dette når ein kjem heim. Mange har vore vekevis, om ikkje månadsvis på sjukehus. For dei rundt er det kanskje heile tre eller fem månader, men det for oss nærmaste er berre det.

– Samfunnet trur at både ein er fullstendig restituert når ein skrivast ut av sjukehuset, sukka ei mor vi møtte på ein rehabiliteringsleir i sumar, – men slik er det ikkje. Det er då det byrjar.

 

Det handlar ikkje om at ein av fri vilje grev seg ned i det negative grumset. Det det handlar om er at ein er fylt til randen av det ein har vore med på. Og det tek gjerne meir tid å fordøya, jobba seg gjennom og gjere seg ferdig med alt enn omgjevnadene både forstår, likar og kanskje godtek i mange tilfelle. Omgjevnadene vil så gjerne – i likskap med oss sjølve at alt skal vere bra, at alt skal vere som før. Nokre gonger er det slik, andre gonger ikkje. Det er ikkje lett for nokon å takla slikt perfekt og profesjonelt. Kva no det inneber.

 

Tid. Eg berre seier det, tid. Livet blir bra for oss og. Eg trur på det. Det blir gjerne ikkje som før, men det vil bli bra. Bra nok.

 

På same tid som guten og H kom, flytta E og dottera hennar A inn i naborommet. Det var påske, og dei hadde vore på tur på sørvestlandet, der dei kjem i frå. Treåringen A hadde ramla frå ein steingard på halvanna meter, og dunka bakhovudet hardt i ein stein. Maks uflaks, kan ein seie, at den steinen låg akkurat der. Jenta vart henta med luftambulanse, og flydd til lokalsjukehuset.

Først då mora møtte meg, og eg fortalde om behandlings- og skjermingsopplegget på sjukehuset vårt, forsto ho til fulle at dei ikkje eigentleg hadde peiling på den slags der dei hadde vore. A og familien hennar hadde oppheldt seg 17 døgn i eit mørkt rom.

E er av dei få som kjenner til kva det gjer med ein å vere i eit meir eller mindre stupmørkt rom over tid. Ho er av dei få som verkeleg veit å verdsetje dagslys. Eller kva lys som helst eigentleg. Berre lys.

Ho er av dei få som har fått innblikk i kor ulikt tid kan oppføre seg. Ho veit kor ulideleg seint den kan gå når ein oppeheldt seg i mørkret, den same timen som passerar som eit blunk i andre samanhengar.

Ho veit at ein kan bli galen i hovudet av det.

 

I likskap med jenta vår, vakna jenta til E etter fire dagar. Ho sov ikkje like mykje, og sat vaken med ein av foreldra i det mørke rommet dei neste 12 dagane. Den syttande dagen hadde dei fått beskjed om at dei kunne reise heim.

E og mannen hennar stira berre på legen. Reisa heim?! Dei hadde sete sytten dagar i eit stupmørkt rom. Skulle dei no reise heim sånn heilt ut av det blå?

– Ja, jo, de kan jo dra for gardina ei fem minutts tid, svarte ein sjukepleiar.

E og eg fekk augeblikkeleg kontakt allereie første kvelden. Vi utveksla hendingar og erfaringar om kva som hadde skjedd med jentene våre, og korleis det hadde vore.

Eg byrja å grine av ein slags bisarr form for glede då E fortalde at ho trudde ho mista jenta si der ho sat med henne i armane sine medan dei venta på hjelp.

Det høyres sjølvsagt hjarterått å glede seg over slikt. Det er absolutt ikkje det at eg ynskjer at nokon skal oppleve sånt, men eg kan ikkje beskrive kor letta ein kan kjenne seg når ein møter berre eitt anna menneske som har opplevd noko slikt. Det same. Som har kjent kva slikt gjer med kropp og sjel og hjarte. Det oppstår ei djupare forståing og eit fellesskap. Seinare møtte eg fleire, og dei sklei rett inn i det same fellesskapet. Dei som berre veit. Dei som berre forstår. Eigentleg skal eg vere glad for at eg ikkje har møtt så altfor mange som har opplevd dette, men det gjorde godt å treffe henne.

Ho fekk høyre om korleis skjermingsopplegget vårt hadde vore, og fekk bekrefta kjensla av at dei ikkje hadde peiling på den slags på lokalsjukehuset deira. Teikna på manglande kompetanse og kunnskap om erverva hjerneskade hos barn og unge har vore mange. Uavhengig av kor folk bur i landet, er det same historier som går att som ei raud tråd. Nokre har merka det tidleg i hendingsgangen, andre i seinfase og livet etterpå.

 

Ein kan jo undra seg over at ikkje dette sjukehuset innhenta informasjon og ekspertise, eller sende dei til ‘vårt’, som er utmerka på slike skadar. Dette er ikkje noko ein tek lett på.

Eg kan jo tenkje at det var hell i uhell at ulukka vår skjedde då vi var på austlandet, at det var nettopp dette sjukehuset vi der og då sokna til. I alle fall då eg høyrde om korleis E og A hadde hatt det.

A vart innlagd ein laurdag. CT-bileta viste ingenting. Tre dagar seinare vart det teke MR. Men det skulle gå endå halvanna veke før foreldra fekk vete at A hadde kraniebrot og hjernebløding med hjerneskade som konsekvens. Det fekk dei vete av Habiliteringstenesta (HaBu) i kommunen – ikkje sjukehuset. Det var og HaBu som sende E og dottera til rehabiliteringssjukehuset der vi møtte dei.

Det var kvelden før ungen og eg skulle reise heim på permisjon at E og eg fann kvarandre. Vi likte timingen like dårleg begge to, no som begge hadde funnet ein sjeleven i nauda.

32. Å hekkan ska’n sei

(Er du ny lesar, så anbefaler eg at du les innlegga kronologisk)

Eg vett du ber meg se det klart
og heva sjel og sinn
men prøv å bytta plass ein gang
og se din plass fra min

for det e sånn
at skyer henge lavt
og eg har streva
og har kavt
og e langt hjemmefra

(Sigvart Dagsland)

 

Det var ei lukke å møte andre pårørande.

Pårørande. Berre ordet. Det er eit omgrep ein helst ikkje vil ha kopla opp mot seg sjølv.

Det har vore ein intensivstudie i livets skule, der rolla som pårørande har stått på fagplanen. Faga har mellom anna omfatta kva ein treng i ein kritisk situasjon.

Når eit barn vert sjuk eller skadar seg kan ein kanskje kalle foreldra dei nærmaste pårørande. Likevel er besteforeldre, tanter og onklar det og. Dei i den ytre kretsen får ofte ei dobbeltrolle, der dei i tillegg vert pårørande til dei pårørande. Eg har og prøvd å setje meg inn i korleis denne rolla kan opplevast. Dei nærmaste vert som regel heilt slått i bakken. Dei reagerer annleis enn dei normalt ville gjort. Tenkjer ikkje klart. Oppfører seg kan hende pussig.

Heime sit det foreldre, besteforeldre, sysken, og vener av dei som står midt i stormens midte. Dei uroar seg og. Dei sørgjer. Dei ynskjer å hjelpe, gjere noko – kva som helst – for at den ‘inste kretsen’ av pårørande skal klare seg best mogleg gjennom krisa. Dei Prøvar å setje mot i ein. Seier ting i varmaste og beste meining, men kan risikere å bli overhøvla fordi dei sa noko feil. Eventuelt noko som vart mistolka. Eller som kjendes feil i akkurat den situasjonen.

Eg kjende på ei form for press på å leggje alt bak meg, gå vidare, sjå framover. Rasjonelt sett veit eg at ingen pressa på, det handler om korleis eg opplevde det. No må vi tenke positivt, for no ser jo alt så lyst og lovande ut, ei lita veke etter ulukka.

Ungen hadde vakna og det var bekrefta at kroppen verka slik den skulle, og ho tilsynelatande var som før. Det var grunn til å tenke positivt. Gå vidare, sjå framover, tenke positivt. Ikkje uroa seg for framtida.

Men for meg var det altfor tidleg. Det var for tidleg i mange, mange månader.

Usannsynleg mykje kreftar og tårar gjekk med på å prøve å nå fram med at eg hadde vore gjennom ei traumatisk hending. At eg framleis var i sjokk. Framleis sit minnet att, for kroppen huskar. Ofte betre enn hovudet.

Eg vart botnlaust fortvila over kjensla av å ikkje verte forstått, at mine nærmaste opplevde meg som meir frynsete og sorgramma enn eg eigentleg var. Det skapte berre meir uro i dei.

Det som for meg var ei nøktern og realistisk framstilling av korleis ting var vart forsøkt skildra. Sjølvsagt prøvde eg og å formidle at eg sjølv hadde det striare enn nokon gong.

Til tider vart eg oppfatta som negativ og pessimistisk. Både eg og andre pårørande på sjukehuset opplevde at folk ikkje visste korleis dei skulle vere rundt og med oss, dei ante ikkje kva vi trong.

Eigentleg var det ganske enkelt.

Eg for min del trong berre trøyst.

Mykje trøyst.

Og aksept.

Ønsket om forståing vart etter kvart lagt på is. Enkelte ting er umogleg å forstå fullt ut dersom ein ikkje sjølv har opplevd det. Men eg trong aksept for at eg reagerte som eg gjorde. Kjende som eg gjorde. Tenkte som eg gjorde. Med bakgrunn i det marerittet eg som mor hadde vore gjennom den første veka etter ulukka. Eg trengte å grine, la tårane og fortvilinga flaume. Det gjorde godt å få det ut. Og i hovudet mitt tenkte eg at omgjevnadene fekk tole det, sjølv om det var vanskeleg for dei. Men eg veit ikkje korleis det er å vere dei rundt, like lite som dei visste korleis det var å vere meg. Derfor er det ikkje rart slike ting kan vere flokete.

I eit informasjonshefte frå sjukehuset, skriv mora til eit trafikkskadd barn i innleiinga:

Når eit barn er skada, har foreldra det vondt og er sårbare. Det er normalt at vi er sinte, bebreidande, bitre, avvisande, aggressive, sure og usaklege. Det er sorga som syner andleta sine.

Ho sette rette orda på det. Med tida har det blitt ei sorg. Då vi innsåg at ungen var forandra. Vi mista delar av den ho hadde vore, og fekk på mange måtar ei ny jente. Ei jente vi elska like høgt, men ei annleis jente. Ikkje fullt og helt, for vi såg henne. Den gamle jenta vår. Men ho var annleis. Ho reagerte annleis. Ho takla ting annleis.

Desse tankane møtte motstand. Andre mødrer sa det same. Når ein fortel folk om åtferd og reaksjonar hos ungane, møter ein ofte ‘det er heilt normalt for ungar i den alderen’ eller ‘typisk ungar generelt’. ‘Han/ho er jo heilt frisk, sjå kor pigg ungen ser ut’.

Eg veit ikkje om folk verkeleg trur at ungane er hundre prosent som før – eller om folk så sterkt ønskte at dei var det at dei trudde at dei trudde det. Den var djup, eg veit det.

At vi gav uttrykk for at vi hadde mista den gamle jenta vår fekk ofte piggane ut i omverda. Dei kunne gå med på at ho var annleis, men dei syntes det var drygt å seie slikt. Eg ser jo den. Det var gjerne drygt.

Men det var slik det kjendes.

Familie og vener til ungar som skadar seg vil jo sjølvsagt at alt skal gå bra. Kanskje det kan vere tungt å innsjå at noko endrar seg sjølv om mykje faktisk og går bra.

Etter dette drygt halvanna året undrar eg på om dette er eit fenomen som særleg gjeld  usynlege skadar.

Mange veit ikkje kva ein skal seie eller gjere når nokon ein kjenner opplev noko forferdeleg. Nokon tek avstand, dei orkar knapt høyre om det. Nokon held seg respektfull unna for å gje ein ro. Det tikka inn meldingar frå vener som skreiv at dei ikkje våga å ringe meg, men ville på denne måten seie frå om at dei var der når eg var klar for det. Slike meldingar gjorde meg utruleg glad.

Eg har ofte trakka så dugeleg i salaten sjølv. Ei tidlegare bekjent mista sonen sin i ei tragisk ulukke for mange år sidan. Eg møtte henne tilfeldigvis på gata, og ante ikkje korleis eg skulle te meg eller kva eg skulle seie. Så eg snakka om vér og vind og heilt nøytrale ting.

Då sa ho frå.

– Ein kan ikkje stå her og late som om ingenting har hendt. Eg kan ikkje det. Kvifor kan ikkje folk berre seie at dei veit, seie at det er heilt tragisk, og heller seie høgt at dei ikkje veit kva dei skal seie. Eg tåler det! Men eg tåler ikkje at ein skal stå og lata som om alt er heilt normalt når mi verd er kullkasta.

Men igjen – vi er alle forskjellige. Det som er rett for nokon kan dere heilt feil for andre.

Det seies at ein skal gå hundre mil i ein mann sine sko før ein er i stand til – og har ‘lov’ til å døma han. Med fare for å moralisere og belære, trur eg ein skal vere forsiktig med å fortelje menneske i krise korleis dei bør reagere eller ikkje. Utallege gonger har eg gått i den fella sjølv, før eg gjekk mange såre mil i dei skoa eg brått fekk på meg ein kald vinterdag i februar.

Menneske har ulike måtar å takle ting på. Nokon klarar beundringsverdig nok å legge vanskelege hendingar bak seg så snart det er avklara at den verste krisa er over. Andre vil ikkje ha merksemd rundt det, og bles det vekk. Andre igjen tek det med knusande ro frå dag ein. Og du har dei som reagerer kraftigare og treng tid på å jobbe seg gjennom og ferdig med ein dramatisk hending. Nokon pårørande opplever at dei rundt tek det tyngre enn ein sjølv gjer, og ein må sjølv vere dei som trøystar.

Alt er like normalt, og det er ikkje opp til meg å avgjera kva som er rett eller ikkje. Alle menneske er støypt i ulike formar.

Veit ein ikkje kva ein skal seie eller gjere, så kan det vere mykje trøyst og støtte ei kort melding. ‘Klem til deg’. ‘Tenkjer på deg’. Eller i desse emojitider – send eit hjarte. Ein treng ikkje gjere det kvar dag heller.

Alle små teikn på at nokon bryr seg gjer så uendeleg godt.

Det kan vere lett å få kjensla av at dramatiske og/ eller traumatiske hendingar ein opplev vert bagatellisert av omverda. Andre pårørande opplev det same. Det betyr ikkje at det er det omverda faktisk gjer. Men den raude tråden som går gjennom alle samtalar eg har hatt med andre er behovet for aksept. Aksept for at ein taklar det ein går gjennom slik ein taklar det. Det finst ikkje nokon rett og gale måte å takla ting på, men kvar enkelt må få lov til å takla det slik dei gjer. Då vert alt så mykje lettare.

Alle innspel vi fekk har vore godt meint, med stor kjærleik og omsorg for både meg og andre ‘likesinna’. Men eg merka fort at eg ikkje trong å bli pusha raskast mogleg vidare. Den vegen skulle eg klara å gå, men eg trong selskap av tida. Eg verdsette både hjelp og avlasting, men å jobbe meg gjennom det måtte eg gjere sjølv, på min eigen måte.

Folk veit framleis ikkje kva dei skal seie når eg fortel. Dei vil så gjerne kome med dei forløysande orda, seie det som verkeleg kan vere til hjelp og trøyst. Men det er ikkje naudsynt. Vi som står midt i det, veit knapt kva si skal seie om alt sjølve. Vi forventar ikkje at nokon skal vere betre på det enn oss. Ein må og sjølv prøve å vere meir open om kva ein treng og ikkje treng å snakke om, kan hende det då vert lettare for omgjevnadene.

Nokon gonger treng ein at nokon berre lyttar når ein auser av seg, At dei anerkjenner kjenslene og opplevinga ein har. At ein rett og slett kan få høyre ‘Fytti helsike for noko drit å stå i!’ Det kan vere lett å tenke at desse orda berre trekk ein lenger ned i skiten og ikkje er til hjelp, men nokre gonger kan dei vere akkurat det ein treng.

I blant treng ein til og med noko så banalt som ‘Stakkars deg!’ Det god hjelp i akkurat det.

SÅ kan ein gå vidare.

31. Åstadsgranskning

Når mine tanka blir mørk i blikket                                                                                                              æ ser dem skule, æ ser dem nikke                                                                                                             når dem blir mektig og tale te mæ                                                                                                           der baki mørket der ingen ser mæ                                                                                                         Dem går i mot mæ som vil dem trekke                                                                                                   mæ inn i gangen av dystre rekke                                                                                                                da syng’ æ lystige tona for alle mine demona

(Tonje Unstad)

Det var ein utruleg merkeleg kjensle å køyre frå sjukehuset inn mot byen. Sist eg sat i bil den vegen, var i sjukebilen som frakta oss dit tidleg i mars. Det var så kvitt og så mykje snø at vi ikkje såg noko. No var det langt ut i april, grønt og vakkert. Ei hjort sprang over vegen. Eg gledde meg intenst over å ha ‘fri’, over å skulle ha ein heil dag og natt vekke frå sjukehusliv, saman med guten min og bestevenene mine.

Eg hadde ikkje vore hos dei sidan ulukka hende. I denne tida hadde eg gjentekne gonger prøvd å rekonstruere kva som skjedde, og korleis det såg ut der ho ramla. Eg fekk det ikkje til å stemme i hovudet mitt, og såg fram til å få konkrete bilete knytt til hendelsen. No var eg tilbake på åstaden. Plassen der livet på nokre få sekund endra seg.

Sjølv om eg var førebudd på at det kunne verte tøft å sjå plassen att, vart det heftigare enn eg hadde førestilt meg. Allereie då vi køyrde opp og rundt ulukkes-plassen hogg det til i mellomgolvet. Då vi parkerte utanfor huset såg eg for meg sjukebilen ståande utanfor.

Vi opna døra og gjekk inn i gongen der ho hadde lege medvitslaus på golvet, og eg såg det heile klart for mitt indre auge. Det sette meg heilt ut. Eg såg meg sjølv, med henne i armane. Såg broren sitte klistra inntil veggen. Såg korleis vi la henne ned. Bestevenninne M med henne i armane medan eg ringte ambulansen. Eg såg korleis vi baksa med å få av henne vinterdressen og oppdaga at ho var kliss tissevåt, naseblodet. Eg så alt. Alt det eg heldt tilbake av kjensler og reaksjonar fordi eg måtte halde hovudet kaldt for hennar og broren si skuld den dagen slo meg no nesten i bakken, og eg kjempa med å få puste. Panikken, som eigentleg burde teke meg då, greip meg med full kraft. I nesten tre kvarter vart eg no sittande på gjestedoen  for å få pulsen ned og andedrettet under kontroll.

Venene mine visste nok nøyaktig kva som føregjekk, og sto klar med eit glitrande glas med Aperol på terrassen då eg kom ut att. Den var god å ha, då eg no fekk fullt overblikk over kor ungen hadde akt og ramla utfor. Avstandar og plasseringar fell på plass, og det var godt på ein vond måte – eller omvendt – å få sjå med eigne auge kor og kva og korleis.

Sola skein og varma. Det var så absurd annleis å sitje der så lang tid etter den fatale morgonen. Den gong var det iskald vinter, med nokon og tjue minusgradar. No kvitra fuglane. Det var nesten sumarvarme, og stunda var prega av ro og harmoni, tross alle ubehagelege tilbakeblikk. Eg rusla ein tur langs vegen rundt og ned til der ungen hadde landa. Det var umogleg å førestelle seg at det skulle gå an å skamslå seg der så til dei gradar som ho hadde gjort. Riktig nok hadde mykje av snøen smelta vekk sidan vinterferien, så eg måtte tenkje meg til korleis det då hadde sett ut. Fjellknausen ho hadde floge utfor var rundt ti centimeter høgare enn meg. Oppå der hadde det vore ein dryg meter snø, og totalen utgjorde ei høgde på omlag tre meter. Det slo meg kor usannsynleg uflaks ho hadde hatt. På kvar side av knausen skråna den slakke bakken ned mot fortauet, og fallhøgda ville vore både mindre og tryggare, sjølv med snø. Eit av dei bileta som heimsøkte meg mest etter ulukka, var biletet av ungen, liggande nedanfor eit stup, urørleg på bakken. Eg var ikkje der då ho faktisk låg der, likevel såg eg det. Heile tida. No såg eg det att.

På veg opp att til huset hadde eg venninna mi i tankane heile vegen. For ein bragd det hadde vore å bære jenta opp den svingete bakken på fleire hundre meter attende til huset. Eg tenkte på kor tungt det må ha vore for henne, ho som slit med rygg og bekken til vanleg, og eg tenkte på kva som må ha gått gjennom hovudet hennar då.

Alt vi gjorde resten av kvelden og besøket vart fargelagd av samanlikninga mellom det  halve døgnet då, og dette halve døgnet. Sonen min bada med gutane i huset då dei passa han i vinterferien medan mora og søstera var på sjukehuset – og han bada no. Han leikte med hamsteren Nussi då, det same gjorde han no. Vi vaksne sat i sofaen og skravla den kvelden, no gjorde vi det og. Vi såg på tulle-tv då, og no. Eg la guten min og song for han då, denne kvelden var heilt lik.

Men skilnaden var at den gong var livet heilt normalt, og ingen av oss kunne ane kva som var i vente – og konsekvensane av det. No var alt snudd på hovudet, og ingenting ville nokon gong bli som før.

Sjølv om eg hadde vore heime ein gong etter ulukka, var det som om eg denne kvelden for første gong fekk avstand nok til å sjå galskapen i korleis eit uventa augeblikk kan få slike langvarige og dramatiske konsekvensar. Kan hende var det fordi eg var attende der det heile byrja, og hugsa kor glad og ottefrie vi alle var. Når eg no var her igjen, visste eg at eg ikkje skulle ta toget heim med glade ungar slik planen var sist, men attende til mange lange veker på sjukehuset, same kor langt borte den bobla var akkurat no.

Dei var tolmodige, venene mine. Let meg ause ut tankar, refleksjonar, minner og tårar. Samstundes kunne vi le og ha det kjekt slik vi alltid har det når vi er i lag.

Det vil aldri meir vere det same å besøke dei som det var før ulykka. Den har for alltid prega staden og huset. Det enklaste ville vore å ikkje dra dit igjen. Sleppe å møte ulukkesdagen om att og om att, slik eg gjer kvar gong eg kjem dit.

Nøyaktig eit år seinare utfordra vi lagnaden & dei, og la vinterferien til same stad. Deja vù all over again. Eg hadde vore gjennom det, no tenkte eg at ungane og måtte møte dei kjipe minna. Nok ein gong var gjøremåla dei same. Lyden av latter frå glade ungar badekaret gav illevarslende signal.

– Mamma, skal søstera mi på sjukehuset i morgon og? Guten hugsa alt som hende den første morgonen året før, – Eg vil ikkje ake i morgon.

Det var ikkje ungen som fekk ein reaksjon på vi hadde kome inn i huset til venene våre tidlegare på ettermiddagen, det var broren. I prinsippet var det logisk. Ho var medvitslaus, og hjernen hennar spara henne for den fæle opplevinga. Men han hugsa. Han hadde og bileta i hovudet. Akkurat som hos meg, hadde alle ting vi gjorde fram mot ulukka festa seg i hjernebarken hans. Og no likna det faretruande på året før.

– Eg er kvalm, mamma, han la seg på sofaen, – eg har hovudverk. Eg undra om han ikkje ville setje seg til bordet og ete middag med oss andre. – Eg vil berre sove.

I det augeblikket vart eg kjend med frykta. Den irrasjonelle frykta som skulle bli ei styrande kraft i livet. – Du er ikkje trygg, sit den i øyret og kveser.

Eg såg ikkje blikka M og mannen veksla over ei hysterisk mor som tjuetre gonger i løpet av måltidet måtte sjekke om guten levde og hadde det bra. Dei fortalde M om seinare. Eg framsto overhysterisk, eg ser det sjølv. Dei på si side ante ikkje at eg like før hadde møtt ein gut på sjukehuset som nesten døydde som følgje av det som tilsynelatande berre var ei forkjøing med lett feber. Som viste seg å ha iltre og svoltne bakterier i systemet som nesten tok livet av han.

I kombinasjon med den nyleg tilegna lærdommen om at ting kan skje, tok eg ingen sjansar. Ikkje då og ikkje no.

Guten hadde sjølvsagt verken streptokokker, epilepsi, hjerneblødning eller noko anna. Berre ei miljøskadd mor.

Morgonen etter var guten merkbart på vakt. – Eg vil ikkje at søstera mi skal skade seg att, uroa lyste, – eg vil ikkje at ho skal døy.

Kledd i vinterklede entra vi kulda. Hand i hand rusla vi mot nedsida av knausen der ungen tok svalestup (det var vel heller ryggplask dersom eg skal vere pirkete).              – Dette går betre enn forventa, rakk eg å tenke før dei to små streika. Ho, som til då ikkje hadde vist noko teikn til negative reaksjoner eller kjensler, vart flat i maska. Kvit i fjeset. Ville ikkje møte staden ho fell. Eg lokka og lurte og pusha og masa, og fekk dei  med nærmast under mild tvang. Tvilen var enorm. Kan hende trua mi på å sjå traumet i auga ikkje var bra for dei. Kan hende eg ville gjere dei vondt med å pressa dei til det. Samstundes var noko i meg overtydd om at dei og måtte ‘ta staden tilbake’. Eg ville få dei til å sjå at det ikkje skal skje ulukker kvar gong vi er der. Eg ville ta bort behovet til guten for å vere på vakt.  Det var ein amatørmessig oppvisning i hobbypsykologi, styrt av moderlig magekjensle.

‘Stupet’. Denne gongen var det mindre snø, så fallhøgda var endå høgare då ho ramla utfor 

 

Vi klarte det, kom oss ned. Ungen fekk staden utpekt, og det heldt for henne. Ho vart sint og storma avgarde. Tre frynsete sjeler vasa rundt i området, fulle av kjensler som gløda og stakk på innsida. Det var forløysande då alle tre rakna i ein snøfonn med snørr og tårer drypande ned iskalde kinn.

– No har vi vore på vinterferie utan at nokon har skada seg, stråla guten letta då returen nærma seg. Heilt trygg hadde han ikkje følt seg gjennom veka. Men dette var meistring på høgt nivå.

Eg fekk tatt brodden av den assosiasjonen til huset til venene våre. Ufarleggjort det negative biletet som hadde festa seg til heimen deira. Det kosta, men det var viktig. Minna er der framleis. Bileta dansar i hovudet kvar gong vi er der. Men det har alltid vore utruleg fint å besøke dei. Det har ikkje endra seg. Sjølv om eg får kjensla av å utsetja for aktiv traumeeksponering kvar gong eg går inn døra. Det er noko ein får prøve å leva med. Ein kan alltids låse seg inn på do ei stund, og håpe at dei skjønar teikningar og står klar med Aperol’en når ein kjem ut.